Misvattingen zelf­organisatie

5 veelvoorkomende misvattingen rondom zelforganisatie

Veel trajecten van De OrganisatieWerkplaats staan in het teken van zelforganisatie. Organisaties kiezen voor de principes van zelforganisatie en werken toe naar een eenvoudige structuur bestaande uit drie componenten. Aan de basis van de structuur staan de zelforganiserende teams (component 1). Boven deze teams wordt bij voorkeur slechts één managementlaag ingericht (component 2). Op basis van heldere en haalbare kaders, opgesteld door het management samen met de teams, krijgen teams het benodigde regelvermogen om een complete en zingevende teamopdracht uit te voeren. Over de prestaties legt het team verantwoording af aan het management. Bij dit alles worden teams ondersteund door ondersteuners (component 3), die in opdracht van de teams werken en daarnaast een signalerende verantwoordelijkheid dragen.

Deze structuurschets is ideaaltypisch. In de praktijk komen wij talloze op maat gemaakte varianten tegen. Gelukkig maar. Helaas hebben we ook vaak te maken met misvattingen rondom zelforganisatie. De volgende 5 misvattingen zijn schering en inslag:

Zelforganisatie of zelfsturing of …?

Maar al te vaak gaat de discussie over de correctheid van de term zelforganisatie dan wel zelfsturing. Soms worden ook andere termen geopperd, zoals resultaatverantwoordelijkheid. Vanuit onze trajecten leren we dat de term op zichzelf niet goed of fout kan zijn. Bepalend is de uitleg die aan een term wordt gekoppeld. Regelmatig komen wij organisaties tegen die voor de term zelforganisatie willen kiezen maar een concept in de praktijk willen brengen dat meer lijkt op zelfsturing. Andersom komt ook voor. En dit alles doet natuurlijk niets af aan het belang van taal, zowel in lijn met de conceptuele betekenis van een begrip als de gebruikelijke taal in de organisatie. Congruentie vormt hier de toetssteen.

Zelforganisatie als doel in plaats van middel

Zelforganisatie mag nooit een doel op zich zijn. De keuze voor zelforganisatie moet ontspringen in een toekomstbestendige strategische positionering waarmee de organisatie beoogt af te stemmen op (veranderende) omgevingsvereisten. Het is belangrijk om in elke fase van het traject naar zelforganisatie aandacht te blijven hebben voor deze strategie, de in het spel zijnde omgevingsvereisten en de uiteindelijke klant/gebruiker. Hierin ligt het ware doel verscholen, niet in het concept zelfsturing.

Zelforganisatie ‘zelforganiserend’ introduceren

“We kiezen toch voor zelforganisatie, dan is het toch aan de teams om dit op te pakken?” Hoewel dit binnen het concept op zichzelf een gezonde grondhouding is, geldt dit niet voor de weg naar zelforganisatie toe. Organisaties die een reis doormaken op weg naar zelforganisatie, laten het initiëren, organiseren en kaderen best niet enkel over aan de teams. Zelforganisatie heeft impact op de hele organisatie, en dat betekent ook dat de hele organisatie aan zet is. En in een verandertraject naar zelforganisatie toe komt de initiatie, organisatie en kadering juist van de initiatiefnemers van de verandering, veelal het hoger leidinggevend kader.

Zelforganisatie gefragmenteerd bezien

Zelforganisatie moet ruimte bieden aan professionals in het primair proces, de harde werkers die de echte toegevoegde waar leveren voor de organisatie. Vaak ligt het vergrootglas dan ook op de zelforganiserende teams waarin deze professionals werken, met het risico dat de rest van de organisatie minder of zelfs geen aandacht krijgt. Zelforganisatie is echter een besturingsfilosofie die impact heeft op de hele organisatie. Interveniëren op teamniveau heeft dan ook altijd consequenties voor ondersteuners en het leidinggevend kader, en kan dus niet los worden gezien van de andere organisatieonderdelen. Uiteraard geldt dit andersom ook.

Zelforganisatie reduceren tot een bottom-up aanpak

We kunnen zelforganisatie opvatten als een manier om werkplekken te democratiseren. Hierin schuilt de valkuil dat we een participatieve en bottom-up aanpak als toereikend beschouwen voor de reis naar zelforganisatie. Zelforganisatie vereist echter net zozeer (en misschien zelfs meer) een top-down benadering. In elk geval is een traject gedoemd te mislukken zonder een gedegen start vanuit de top van de organisatie.

Wat zijn jouw opvattingen ten aanzien van deze misvattingen? Herken je ze? Waarom wel of waarom niet? En wat is de meest hardnekkige misvatting die jij bent tegengekomen? Laat het ons weten via info@organisatiewerkplaats.nl. Natuurlijk ben je ook van harte welkom met een vraag over zelforganisatie in jouw organisatie.